امروز سه شنبه ۲۹ مرداد ۱۳۹۸ مصادف با ۱۹ ذو الحجة ۱۴۴۰
  • اذان صبح: ۰۴:۵۵
  • طلوع آفتاب: ۰۶:۲۶
  • اذان ظهر: ۱۳:۰۸
  • غروب آفتاب: ۱۹:۴۹
  • اذان مغرب: ۲۰:۰۸
  • نیمه شب شرعی: ۰۰:۲۲
  • امام حسن (ع): کسي که قرآن را - با دقّت - قرائت نمايد، در پايان آن - اگر مصلحت باشد - دعايش سريع مستجاب خواهد شد - و اگر مصلحت نباشد - در آينده مستجاب مي گردد.
+-
بازدید: ۱۹۲
۱۷ دی ۱۳۹۷

هر آن‌چه باید در مورد وقف بدانید…(۲)

وقف یکی از عقود معین است؛ یعنی عقدی است که تمامی شرایط آن به صورت خاص در قانون مدنی تعریف و تعیین گردیده است. تصمیم داریم در چند نوشتار با بیانی ساده شما را با تمامی نکات حقوقی مربوط به وقف آشنا کنیم. چنان‌چه سوالی در خصوص این قرارداد دارید، با ما همراه باشید تا به پاسخ پرسش‌های خود دست یابید.

در مطلب پیشین با مفهوم و برخی از ویژگی‌های عقد وقف آشنا شدیم. در این مطلب به برخی دیگر از ویژگی‌های این قرارداد اشاره خواهیم نمود. با ما همراه باشید.

وقف از عقود معین است
منظور از معین بودن عقد وقف آن است که شرایط و احکام آن در قانون مدنی مشخص شده و طرف‌های آن ملزم به رعایت آن شرایط هستند. برخی از شرایطی که باید در این قرارداد رعایت شود، به شرح زیر است:
۱. علاوه‌ بر این‌که همانند سایر عقود طرفین عقد وقف باید بالغ و عاقل و مختار باشند(اهلیت داشته باشند)، به ایجاب(پیشنهاد) واقف و قبول موقوف‌ٌعلیهم نیز مورد نیاز می‌باشد. اگر وقف خاص باشد، قبول از سوی موقوفٌ‌علیهم صورت می‌گیرد(مثل وقف بر اولاد که با قبول اولاد محقق می‌شود) و اگر موقوفٌ‌علیهم غیرمحصور باشد یا وقف بر مصالح عامه باشد، قبول حاکم شرط است. براساس ماده ۱۶ قانون اوقاف و امور خیریه مقصود از حاکم، نهاد دولتی‌ است که وقف به سود او مقرر شده یا وظایف آن نهاد متناسب با اهداف واقف است و درصورتی که نهادی نباشد، دادستان این وظیفه را بر عهده دارد.
۲. رأی وحدت رویه‌ای در خصوص وقف وجود دارد که از آن استنباط می‌شود اگر شخصی زمینی را به قصد وقف کردن بخرد و بسازد، این امر به تنهایی برای احراز وقف کافی نیست ولو اینکه این بنا مورد استفاده‌ی خیِّر نیز واقع شده باشد. این رأی با ظاهر ماده‌ی ۵۶ قانون مدنی که ابراز اراده را صرفاً منحصر به لفظ کرده (و نه عمل) سازگار است اما از نظر حقوق‌دانان، واقف می‌تواند اراده‌ی خود بر وقف را با سایر روش‌ها (به جز لفظ) اعلام دارد. مثلاً همین‌که واقف مال خود را صرف امور خیریه می‌کند، حکایت از آن دارد که وی اراده‌کرده است مال خود را وقف کند.
۳. هم‌چنین واقف علاوه ‌بر اهلیتی که در سایر معاملات هم شرط است، باید مالکِ مال موقوفه نیز باشد(مالک عین و منفعت). اگر شخصی مال خود را به دیگری اجاره داده باشد، هم‌چنان می‌تواند آن را وقف کند زیرا در قرارداد اجاره منافع به طور موقت در اختیار دیگری قرار می‌گیرد اما وقف مال غیر، فضولی است و تابع مقررات عقد فضولی می‌باشد. یعنی غیرنافذ است و در صورتی نافذ می‌شود که صاحب اصلی مال، آن را تنفیذ(تأیید) کند و الاّ اگر رد کند وقف نیز منحل می‌شود. مستأجر و کسی که مالی را در رهن دارد(چون مالک عین نیستند) و ورشکسته(چون از مداخله در امور مالی خود ممنوع است) نمی‌توانند مالی را وقف کنند.

عقد وقف از عقود عینی است
منظور از عقد عینی عقدی است که در آن‌ها قبض شرط صحت و تحقق عقد است. قبض در لغت به معنای تحویل گرفتن می‌باشد. به عبارت بهتر، تا زمانی‌که واقف مال موقوفه را به موقوفٌ‌علیهم تحویل ندهد، عقد وقف محقق نمی‌شود. در نتیجه وقف مالی که قبض و اقباض(تحویل دادن و تحویل گرفتن) آن ممکن نیست، باطل است. در برخی از شرایط واقف قادر به تحویل دادن مال نمی‌باشد ولی موقوفٌ‌علیه توانایی آن را دارد که خودش مال را تحویل بگیرد. در این صورت، عقد وقف صحیح است. هم‌چنین برای اینکه قبض(تحویل دادن) منشأ اثر باشد و عقد را محقق سازد، باید با رضایت و اذن واقف باشد وگرنه اثری بر آن مترتب نمی‌شود(یعنی عقد وقف را محقق نمی‌سازد).
در وقف خاص مال موقوفه باید به قبض مستقیمِ موقوفٌ‌علیهم داده شود و در وقف عام باید به قبض متولی داده ‌شود و در صورت نبود متولی به قبض حاکم داده شود. باید توجه داشت که در وقف خاص قبضِ موقوفٌ‌علیهم، عقد را تنها نسبت به او محقق می‌سازد و نسبت به بقیه اثر ندارد مگر این‌که قبض‌کننده عنوان عامی مثل اولاد داشته باشد. به عنوان مثال اگر وقف بر اولاد شده باشد و اولادِ واقف ۲ پسر باشند و آنها مال موقوفه را قبول و قبض نمایند و پس از آن دختری از واقف متولد شود(فرزند سوم)، دختر خود به خود در زمره‌ی موقوفٌ‌علیهم در‌می‌آید بدون این‌که نیاز به قبولیِ وی باشد.
در برخی از موارد خود واقف متولی مال موقوفه است. در چنین مواردی قبض با خود واقف است؛ یعنی همین که خود واقف مال را قبض کند کافی است. باید توجه داشت که قبض با قبول متفاوت است. زمانی که مال به قبضِ فرد صلاحیت‌دار برای قبض داده می‌شود، دیگر امکان بر هم ‌زدن عقد از سوی واقف وجود ندارد زیرا وقف یک عقد لازم است ولی پس از پذیرش وقف توسط موقوفٌ‌علیه و قبل از تحویل دادن مال موقوفه به آن‌ها واقف می‌تواند موقوفٌ‌علیهم، متولی و… را تغییر دهد.
حال باید دید اگر پیش از تحویل گرفتن مال موقوفه، موقوف‌ٌعلیهم فوت کنند، چه وضعیتی پیش می‌آید؟
اگر وقف از نوع خاص باشد و موقوفٌ‌علیهم پیش از تحویل گرفتن مال موقوفه فوت کنند، هیچ خللی به عقد وارد نمی‌شود. در این صورت بازماندگان موقوفٌ‌علیهم می‌توانند مال موقوفه را قبض کنند.

وقف در صورتی امکان تحقق دارد که موقوفٌ‌علیهم موجود باشند و وقف بر معدوم باطل است
قانون مدنی در این زمینه در ماده ۶۹ حکمی دارد که بیان می‌دارد وقف بر معدوم صحیح نیست مگر به تبع موجود. یعنی واقف می‌تواند به واسطه‌ی کسی که موجود است برای معدوم و نسل‌های بعدی هم وقف کند چرا که وقف یک عقد دائمی است و از بین نمی‌رود بلکه در صورتی‌که واقف شرط کرده باشد از یک نسل به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود. در وقف عام نیز وجود بالغعل موقوفٌ‌علیهم ضرورتی ندارد. برای مثال می‌توان جایی را برای اعضای کتاب‌خانه‌ای وقف کرد که هنوز عضو‌گیری را شروع نکرده است.

وقف بر نفس صحیح نمی‌باشد
وقف بر نفس نیز صحیح نمی‌باشد؛ یعنی واقف نمی‌تواند خود را موقوفٌ‌علیه یا جزء موقوفٌ‌علیهم قراردهد. اگر واقف بخشی از منافع موقوفه را صرف خود کند، عقد نسبت به همان بخش باطل می‌باشد. با این حال واقف می‌تواند بخشی از منافع مال خود را وقف کند که در این صورت عقد وقف صحیح خواهد بود. البته باید دقت کرد که اگر وقف بر مصالح عامه باشد و خود واقف نیز مصداق موقوفٌ‌علیهم واقع شود، می‌تواند از منافع مال موقوفه بهره‌مند شود. مثلاً آقای بهرامی ملک خود را جهت چاپ کتب علمی وقف کرده و حال برای چاپ کتاب علمی خود به منافع آن مال نیاز پیدا می‌کند یا مثلاً مالی را برای دانشجویان حقوق وقف کند و خودش هم دانشجوی حقوق باشد. در اینجا واقف می‌تواند از منافع بهره‌مند شود، بدون اینکه به صحت عقدِ وقف خللی وارد آید.
واقف با اینکه نمی‌تواند خودش را موقوفٌ‌علیه قراردهد اما می‌تواند مال خود را بر نزدیکانش وقف کند(مثل اولاد و اقوام و خدمه و..) اما نمی‌تواند منافع مال موقوفه را به پرداخت نفقه‌ی زوجه‌ی دائم یا موقتی که در عقد نکاح برایش شرط نفقه شده اختصاص دهد و این امر وقف را باطل می‌کند. اگر واقف مال خود را بر نزدیکانش وقف کند و این وقف موجب تمکن مالی آن‌ها شود، نمی‌توان گفت که چون وقف به سقوط تکلیف واقف در خصوص پرداختن نفقه‌ی آن‌ها منجر گردیده، پس وقف باطل است. چنین موضوعی به خودی خود موجب نمی‌شود که عقد وقف باطل گردد.

دیدگاه شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *