امروز یکشنبه ۵ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با ۲۲ رمضان ۱۴۴۰
  • اذان صبح: ۰۴:۱۲
  • طلوع آفتاب: ۰۵:۵۳
  • اذان ظهر: ۱۳:۰۱
  • غروب آفتاب: ۲۰:۱۰
  • اذان مغرب: ۲۰:۳۰
  • نیمه شب شرعی: ۰۰:۱۱
  • حضرت علی(ع): رمضان ماه خدا و شعبان ماه رسول خدا و رجب ماه من است.
+-
بازدید: ۱۰۶
۲۲ اسفند ۱۳۹۷

موارد قانونی پرداخت دیه از بیت‌المال(۱)

مهم‌ترین دارایی انسان جان اوست. بنابراین قانون‌گذار به‌تبعیت از شریعت اسلام، قواعد مهمی در جهت صیانت از این مهم‌ترین ودیعه‌ی الهی وضع کرده ‌که از جمله‌ی آن‌ها، می‌توان به حق قصاص برای اولیای دم مقتول در قتل عمد، حق دریافت دیه در قتل غیرعمد، مصالحه بر دیه به‌جای قصاص و هم‌چنین تعزیر در قتل غیرعمدی یا...

موارد قانونی پرداخت دیه از بیت المال کدامند؟

مهم‌ترین دارایی انسان جان اوست. بنابراین قانون‌گذار به‌تبعیت از شریعت اسلام، قواعد مهمی در جهت صیانت از این مهم‌ترین ودیعه‌ی الهی وضع کرده ‌که از جمله‌ی آن‌ها، می‌توان به حق قصاص برای اولیای دم مقتول در قتل عمد، حق دریافت دیه در قتل غیرعمد، مصالحه بر دیه به‌جای قصاص و هم‌چنین تعزیر در قتل غیرعمدی یا انتفای قصاص یا حدوث آسیب بدنی سنگین، اشاره کرد. تمام این موارد برگرفته از قاعده‌ی حرمت (احترام) خون انسان است.
از سوی دیگر، یکی از مبنایی‌ترین قواعد در حوزه‌‌ی حقوق کیفری، اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری است؛ یعنی هر کس فقط مسئول اعمال خویش است و هیچ‌کس مسئول اعمال دیگری نیست، مگر در موارد استثنایی که قانون حکم کرده باشد. پس مجازات هر مجرمی، مطابق اصل، فقط به شخص او مربوط می‌شود و نه هیچ شخص دیگر. ریشه‌های این اصل را (البته در قلمرویی بسیار وسیع‌تر از مجازات) در آیاتی از قرآن کریم می‌بینیم، آن‌جا که می‌فرماید: «هیچ سنگین‌باری، بار گناه دیگری را برنمی‌دارد.» ( فاطر/ ۱۸) «هر کس در گرو دست‌آورده‌های خویش است.» (مدثر/ ۳۸) و آیاتی از این قبیل.
اما گاهی مواردی پیش می‌آید که فرد بی‌گناهی به قتل می‌رسد و قاتل وی شناخته نمی‌شود یا قاتل می‌میرد یا می‌گریزد و یا توانایی پرداخت دیه را ندارد و… . در چنین مواردی دو اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری و حرمت خون مقتول، ظاهراً با یکدیگر تعارض پیدا می‌کنند؛ چراکه مطابق یک اصل فقط قاتل را می‌توان مؤاخذه کرد و اگر به او و اموالش دسترسی نباشد، نمی‌توان دیه‌ی جنایت او را از دیگری طلب کرد، و در مقابل، بر پایه‌ی اصل دیگر خون هیچ بی‌گناهی نباید هدر برود و با قصاص یا دیه (حَسَب مورد) باید جبران شود. در این‌جاست که باید یک اصل را بر دیگری ترجیح دهیم. تکلیف به پرداخت دیه از محل بیت‌المال، راه‌حل میانه‌ای است که شرع و قانون در راستای اولویت دادن به اصل حرمت خون مقتول بی‌گناه در برخی موارد استثنائی، ایجاد کرده است.

مواردی که در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ بر لزوم پرداخت دیه‌ی قتل یا صدمات بدنی از بیت‌المال حکم شده، به‌شرح زیر است:
۱- هرگاه فردی در مقام دفاع از جان یا ناموس یا آبروی خود در برابر حمله و تهاجم دیوانه‌ای ناچار به کشتن او شود، به‌نحوی که هیچ راه دیگری جز قتل مهاجم برای دفع خطر وجود نداشته باشد، دیه‌ی مقتول مجنون از بیت‌المال پرداخت می‌شود. (تبصره ۳ ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی) روشن است که اگر مهاجم، دیوانه نبوده و عاقل و مختار باشد، هیچ دیه‌ای به ورثه‌ی وی تعلق نمی‌گیرد. چراکه خون چنین فردی حرمت ندارد.
۲- هرگاه جنایتی که واقع شده، به‌نحوی باشد که موجب بر هم خوردن نظم و امنیت عمومی شده یا احساسات عمومی را جریحه‌دار کرده باشد و به همین جهت مصلحت اقتضا کند که قصاص اجرا شود، و از سوی دیگر لازم باشد که متقاضی قصاص مبلغی را به‌عنوان مابه‌التفاوت دیه‌ی قاتل مرد و زن مقتول، یا به‌عنوان سهم سایر اولیای دم از اجرای قصاص صرف‌نظر کرده‌اند، بپردازد؛ ولی مالی برای پرداخت نداشته باشد، با درخواست دادستان و تأیید رئیس قوه قضاییه، مقدار مذکور از بیت‌المال پرداخت می‌شود. (ماده ۴۲۸ قانون مجازات اسلامی)
۳- هرگاه قتل عمدی واقع شود و مجرم، فوت یا فرار کند، دیه‌ی مقتول ابتدا از محلّ اموال قاتل، و در مرحله‌ی بعد از محلّ اموال عاقله‌ی وی و در صورتی که هیچ‌یک کافی نباشد، از بیت‌المال پرداخت می‌شود. اما در مواردی که صدمه‌ی بدنی عمدی مادون قتل واقع شود و مجرم فرار یا فوت کند، دیه بدون رعایت مراحل پیش‌گفته، از بیت‌المال پرداخت می‌گردد. (ماده ۴۳۵ قانون مجازات اسلامی)
۴- هرگاه مسئولیت پرداخت دیه متوجه عاقله‌ی مجرم (یعنی همان خویشاوندان مذکر نَسَبی فرد از قبیل پدر، پسر، برادر، عمو و دایی و…) باشد، مانند وقتی که صدمات بدنی یا قتل، از نوع خطای محض باشد (قتلی که در آن، قاتل نه‌تنها قصد کشته شدن مقتول را نداشته، بلکه اساساً قصد انجام فعلی بر شخص مقتول نیز نداشته است، مثل این‌که تیری به‌قصد شکار حیوانی رها کرده و تصادفا به مقتول برخورد کرده ‌است) یا جایی که قاتل، کودک یا مجنون باشد، و قاتل عاقله نداشته‌باشد یا عاقله تمکّن مالی نداشته‌باشد، دیه‌ی مقتول ابتدا از محلّ اموال خود قاتل و در صورت عدم تمکّن مالی قاتل، از محلّ بیت‌المال به ورثه‌ی مقتول یا مصدوم پرداخت خواهد شد. (ماده ۴۷۰ قانون مجازات اسلامی)

همراهان عزیز سایت مهداد موارد دیگر را در شماره بعدی مطالعه بفرمایید…

دیدگاه شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *